Barst
18th June 2015, 17:47
‘Napoleon was de verlichting te paard’
Andrew Roberts, Napoleon De Grote. Prometheus/Bert Bakker, 2015.
Er zijn meer boeken met de naam Napoleon in de titel geschreven dan er dagen zijn voorbijgegaan sinds zijn dood, vertelt de historicus Andrew Roberts, die een monumentale biografie aan die lijst toevoegde. Hij moet de eerste Brit zijn die Napoleon ‘De Grote’ noemt.
Als een kille machtswellusteling, van wie het gezicht is samengesteld uit dode lichamen. Of als een waanzinnige bruut in lompen, die aast op het geciviliseerde Groot-Brittannië. Het is een weinig flatteus beeld dat oude Britse spotprenten schetsen van Napoleon Bonaparte. Ze zijn te zien op een expositie in het British Museum in Londen. En 200 jaar later blijft dit het algemene beeld dat de Britten van de Franse keizer hebben: een despoot die alleen dankzij het heldhaftig optreden van generaal Wellington kon worden gestopt.
Wie dan als gerenommeerd Brits historicus een duizend pagina’s dikke, minutieus gereconstrueerde biografie publiceert onder de titel Napoleon De Grote, zoekt bewust de provocatie. Andrew Roberts geeft het met de glimlach toe. Ja, hij bewondert Napoleon. En hij vindt het zeer oneerlijk dat oude propaganda, die begrijpelijk was in tijden van oorlog, 200 jaar later nog altijd doorwerkt. ‘De Britse natie ziet Napoleon door het prisma van de Tweede Wereldoorlog. Men vergelijkt hem met Adolf Hitler. Want allebei waren ze dictators en ze bedreigden Groot-Brittannië. Maar dat is een karikatuur. Napoleon was een bouwer, een echte visionair. Hij had een verlicht wereldbeeld. Hij bevrijdde bijvoorbeeld de joden.’
Het enige waar de meeste van uw landgenoten het met u over eens zijn, is dat Napoleon een groot strateeg was.
‘Natuurlijk, want ze hebben hem verslagen. Dat maakt het gemakkelijk om het militaire talent van Napoleon te erkennen. Het maakt de overwinning van Wellington des te groter. Ook al vocht Wellington uiteindelijk maar één veldslag tegen Napoleon.’
Met de hulp van de Pruisen, de Nederlanders en zelfs Belgen.
‘De Belgische divisies waren in dienst van Willem I van Nederland. Bij Quatre Bras hielden ze een Franse troepenmacht die drie keer zo groot was, tegen. Dat liet Wellington toe zijn leger strategisch te positioneren op de hoogte van Mont-Saint-Jean bij Waterloo. Niemand schrijft daarover, omdat de Britten de overwinning recupereerden binnen hun eigen imperialistische wereldvisie.’
Probeert u eens samen te vatten waarom Napoleon ook een groot hervormer was.
‘Ik noem hem de verlichting te paard. Napoleon bewaarde de belangrijkste hervormingen van de Franse revolutie, maar maakte komaf met het radicalisme: de nieuwe kalender, de cultus van de godin van de rede... Dat soort onzin schafte hij weer af. Hij bracht in eigen land weer rust en vrede na de bloedige anarchie van de terreur. Maar hij behield de gelijkheid voor de wet, rationeel bestuur, de religieuze tolerantie, de scheiding van kerk en staat, openbaar onderwijs, de meritocratie. Hij richtte ook het Rekenhof op, de Raad van State... allemaal zaken die wij vandaag vanzelfsprekend vinden.’
‘Die idealen van de verlichting exporteerde hij naar Italië, Duitsland en de Nederlanden. Dat deed hij weliswaar op zijn strijdros, maar Napoleon legde de fundamenten van de moderne democratie. Vandaar dat hij alle recht heeft om niet als een veroveraar, maar als hervormer en wetgever de geschiedenis in te gaan.’
Vandaar het hardnekkig verzet tegen Napoleon door het Ancien Régime in de rest van Europa, met Oostenrijk, Pruisen en Rusland op kop?
‘Er zijn zeven coalitieoorlogen tegen het revolutionaire Frankrijk gevochten. De eerste al in 1792, toen Napoleon nog een 23-jarige artillerieofficier was. In 1799 waren het de Oostenrijkers die de aanval tegen Frankrijk inzetten, op een moment dat er vrede heerste. Idem in 1805, 1806 en 1809. Telkens waren het de keizerlijke dynastieën die de oorlog begonnen, ondanks de vredesvoorstellen van Napoleon. Ze duldden de ideeën van de revolutie gewoonweg niet. Uiteindelijk is Napoleon slechts twee van de zeven coalitieoorlogen zelf begonnen, en ze liepen allebei slecht af: de invasie van Spanje en de Russische oorlog.’
Had Napoleon de oorlog tegen het Ancien Régime kunnen winnen?
‘Hij heeft die gewonnen, tot 1812. Om de vrede te bezegelen is hij zelfs gehuwd met de dochter van keizer Frans van Oostenrijk. Maar hij maakte de vergissing enkele praktijken van het Ancien Régime over te nemen, zoals het benoemen van zijn broers op Europese tronen. Zij hadden echter lang niet zijn talent. Door dit nepotisme ondergroef hij de meritocratische principes die hem zelf aan de macht hadden gebracht. Had Napoleon de lokale francofiele elite kans gegeven om te heersen volgens de republikeinse verlichtingsidealen, dan was zijn heerschappij veel duurzamer geweest.’
Zichzelf tot keizer uitroepen was ook niet bepaald in overeenstemming met de idealen van de revolutie.
‘Dat deed hij om de golf van aanslagen te stoppen. Door een dynastie te vestigen, ontnam hij zijn tegenstanders de reden om hem te vermoorden, want voortaan zou Napoleons erfgenaam de keizerskroon overnemen.’
Napoleon wilde ook zelf de aanval inzetten tegen Engeland.
‘Dat was een economische oorlog tussen het protectionistische Frankrijk en de Britse vrijhandel. Die strijd kon Napoleon niet winnen, zoals de geschiedenis heeft aangetoond. Ten eerste beschikte hij over geen vloot meer, nadat de Britten die bij Trafalgar hadden vernietigd. Maar hij kon vooral de strijd tegen de menselijke natuur niet winnen: Fransen en hun bondgenoten wilden nu eenmaal goedkope importproducten en smokkelden op grote schaal. Protectionisme werkt gewoon niet.’
Zijn grootste fout was uiteindelijk de invasie van Rusland.
‘Die men doorgaans toeschrijft aan Napoleontische hybris. Maar opnieuw was het Rusland dat op een oorlog aanstuurde. De Franse invasie in 1812 kan je als een pre-emptive strike zien.’
‘Vergeet bovendien niet dat Napoleon de Russen al twee keer had verslagen en over een leger beschikte dat twee keer zo groot was als dat van de tsaar: 615.000 man, de grootste invasiemacht van de geschiedenis. Wat Napoleon niet kon voorzien, was dat vlektyfus zoveel soldaten zou doden. En dat de Russen hem zo diep het binnenland zouden in lokken.’
Het was een slachtpartij. Al die veldslagen, trouwens.
‘De meeste soldaten stierven van ziekte en ontbering. Maar de slag bij Borodino werd inderdaad de bloedigste in de menselijke geschiedenis. Hij werd pas overtroffen door de slag aan de Marne in 1914. De verliezen in Borodino waren zo groot als was er op 15 km² gedurende de tien uren van de veldslag om de vijf minuten een volle jumbojet neergestort. En dat onder de leiding van een man die de avond ervoor brieven schreef met aanbevelingen voor de oprichting van een meisjesschool in Saint-Denis. Napoleon had een ongelooflijk vermogen om zijn geest te op te splitsen.’
Blijkbaar, want ‘een man als hij houdt zich niet al te veel bezig met een miljoen mensenlevens’.
‘Die uitspraak is neergeschreven door de Oostenrijkse ambassadeur Metternich, een gepatenteerde leugenaar. Napoleon zou ze hebben uitgesproken tijdens urenlange onderhandelingen in Dresden, waarbij hij net tevergeefs de Frans-Oostenrijkse alliantie probeerde te bewaren.’
Maar er vielen veel doden in de Napoleontische oorlogen: 3,2 miljoen, schat men.
‘Het verlies aan mensenlevens was catastrofaal. Toch genoot hij een enorme populariteit onder zijn troepen. Vergeet niet dat hij als gewone jongeman uit Corsica in razendsnel tempo kon opklimmen tot de top van de macht. Napoleon bleef altijd erg begaan met het lot van zijn soldaten. Hij kon ze motiveren om hem achterna te gaan door de woestijn van Egypte of de sneeuw van Rusland. Die populariteit verklaart ook waarom hij zo snel na zijn terugkeer uit Elba 250.000 soldaten rond zich kon verzamelen. Zijn leiderschap is nog zelden geëvenaard.’
DS, 18-06-2015 (Lieven Sioen)
Andrew Roberts, Napoleon De Grote. Prometheus/Bert Bakker, 2015.
Er zijn meer boeken met de naam Napoleon in de titel geschreven dan er dagen zijn voorbijgegaan sinds zijn dood, vertelt de historicus Andrew Roberts, die een monumentale biografie aan die lijst toevoegde. Hij moet de eerste Brit zijn die Napoleon ‘De Grote’ noemt.
Als een kille machtswellusteling, van wie het gezicht is samengesteld uit dode lichamen. Of als een waanzinnige bruut in lompen, die aast op het geciviliseerde Groot-Brittannië. Het is een weinig flatteus beeld dat oude Britse spotprenten schetsen van Napoleon Bonaparte. Ze zijn te zien op een expositie in het British Museum in Londen. En 200 jaar later blijft dit het algemene beeld dat de Britten van de Franse keizer hebben: een despoot die alleen dankzij het heldhaftig optreden van generaal Wellington kon worden gestopt.
Wie dan als gerenommeerd Brits historicus een duizend pagina’s dikke, minutieus gereconstrueerde biografie publiceert onder de titel Napoleon De Grote, zoekt bewust de provocatie. Andrew Roberts geeft het met de glimlach toe. Ja, hij bewondert Napoleon. En hij vindt het zeer oneerlijk dat oude propaganda, die begrijpelijk was in tijden van oorlog, 200 jaar later nog altijd doorwerkt. ‘De Britse natie ziet Napoleon door het prisma van de Tweede Wereldoorlog. Men vergelijkt hem met Adolf Hitler. Want allebei waren ze dictators en ze bedreigden Groot-Brittannië. Maar dat is een karikatuur. Napoleon was een bouwer, een echte visionair. Hij had een verlicht wereldbeeld. Hij bevrijdde bijvoorbeeld de joden.’
Het enige waar de meeste van uw landgenoten het met u over eens zijn, is dat Napoleon een groot strateeg was.
‘Natuurlijk, want ze hebben hem verslagen. Dat maakt het gemakkelijk om het militaire talent van Napoleon te erkennen. Het maakt de overwinning van Wellington des te groter. Ook al vocht Wellington uiteindelijk maar één veldslag tegen Napoleon.’
Met de hulp van de Pruisen, de Nederlanders en zelfs Belgen.
‘De Belgische divisies waren in dienst van Willem I van Nederland. Bij Quatre Bras hielden ze een Franse troepenmacht die drie keer zo groot was, tegen. Dat liet Wellington toe zijn leger strategisch te positioneren op de hoogte van Mont-Saint-Jean bij Waterloo. Niemand schrijft daarover, omdat de Britten de overwinning recupereerden binnen hun eigen imperialistische wereldvisie.’
Probeert u eens samen te vatten waarom Napoleon ook een groot hervormer was.
‘Ik noem hem de verlichting te paard. Napoleon bewaarde de belangrijkste hervormingen van de Franse revolutie, maar maakte komaf met het radicalisme: de nieuwe kalender, de cultus van de godin van de rede... Dat soort onzin schafte hij weer af. Hij bracht in eigen land weer rust en vrede na de bloedige anarchie van de terreur. Maar hij behield de gelijkheid voor de wet, rationeel bestuur, de religieuze tolerantie, de scheiding van kerk en staat, openbaar onderwijs, de meritocratie. Hij richtte ook het Rekenhof op, de Raad van State... allemaal zaken die wij vandaag vanzelfsprekend vinden.’
‘Die idealen van de verlichting exporteerde hij naar Italië, Duitsland en de Nederlanden. Dat deed hij weliswaar op zijn strijdros, maar Napoleon legde de fundamenten van de moderne democratie. Vandaar dat hij alle recht heeft om niet als een veroveraar, maar als hervormer en wetgever de geschiedenis in te gaan.’
Vandaar het hardnekkig verzet tegen Napoleon door het Ancien Régime in de rest van Europa, met Oostenrijk, Pruisen en Rusland op kop?
‘Er zijn zeven coalitieoorlogen tegen het revolutionaire Frankrijk gevochten. De eerste al in 1792, toen Napoleon nog een 23-jarige artillerieofficier was. In 1799 waren het de Oostenrijkers die de aanval tegen Frankrijk inzetten, op een moment dat er vrede heerste. Idem in 1805, 1806 en 1809. Telkens waren het de keizerlijke dynastieën die de oorlog begonnen, ondanks de vredesvoorstellen van Napoleon. Ze duldden de ideeën van de revolutie gewoonweg niet. Uiteindelijk is Napoleon slechts twee van de zeven coalitieoorlogen zelf begonnen, en ze liepen allebei slecht af: de invasie van Spanje en de Russische oorlog.’
Had Napoleon de oorlog tegen het Ancien Régime kunnen winnen?
‘Hij heeft die gewonnen, tot 1812. Om de vrede te bezegelen is hij zelfs gehuwd met de dochter van keizer Frans van Oostenrijk. Maar hij maakte de vergissing enkele praktijken van het Ancien Régime over te nemen, zoals het benoemen van zijn broers op Europese tronen. Zij hadden echter lang niet zijn talent. Door dit nepotisme ondergroef hij de meritocratische principes die hem zelf aan de macht hadden gebracht. Had Napoleon de lokale francofiele elite kans gegeven om te heersen volgens de republikeinse verlichtingsidealen, dan was zijn heerschappij veel duurzamer geweest.’
Zichzelf tot keizer uitroepen was ook niet bepaald in overeenstemming met de idealen van de revolutie.
‘Dat deed hij om de golf van aanslagen te stoppen. Door een dynastie te vestigen, ontnam hij zijn tegenstanders de reden om hem te vermoorden, want voortaan zou Napoleons erfgenaam de keizerskroon overnemen.’
Napoleon wilde ook zelf de aanval inzetten tegen Engeland.
‘Dat was een economische oorlog tussen het protectionistische Frankrijk en de Britse vrijhandel. Die strijd kon Napoleon niet winnen, zoals de geschiedenis heeft aangetoond. Ten eerste beschikte hij over geen vloot meer, nadat de Britten die bij Trafalgar hadden vernietigd. Maar hij kon vooral de strijd tegen de menselijke natuur niet winnen: Fransen en hun bondgenoten wilden nu eenmaal goedkope importproducten en smokkelden op grote schaal. Protectionisme werkt gewoon niet.’
Zijn grootste fout was uiteindelijk de invasie van Rusland.
‘Die men doorgaans toeschrijft aan Napoleontische hybris. Maar opnieuw was het Rusland dat op een oorlog aanstuurde. De Franse invasie in 1812 kan je als een pre-emptive strike zien.’
‘Vergeet bovendien niet dat Napoleon de Russen al twee keer had verslagen en over een leger beschikte dat twee keer zo groot was als dat van de tsaar: 615.000 man, de grootste invasiemacht van de geschiedenis. Wat Napoleon niet kon voorzien, was dat vlektyfus zoveel soldaten zou doden. En dat de Russen hem zo diep het binnenland zouden in lokken.’
Het was een slachtpartij. Al die veldslagen, trouwens.
‘De meeste soldaten stierven van ziekte en ontbering. Maar de slag bij Borodino werd inderdaad de bloedigste in de menselijke geschiedenis. Hij werd pas overtroffen door de slag aan de Marne in 1914. De verliezen in Borodino waren zo groot als was er op 15 km² gedurende de tien uren van de veldslag om de vijf minuten een volle jumbojet neergestort. En dat onder de leiding van een man die de avond ervoor brieven schreef met aanbevelingen voor de oprichting van een meisjesschool in Saint-Denis. Napoleon had een ongelooflijk vermogen om zijn geest te op te splitsen.’
Blijkbaar, want ‘een man als hij houdt zich niet al te veel bezig met een miljoen mensenlevens’.
‘Die uitspraak is neergeschreven door de Oostenrijkse ambassadeur Metternich, een gepatenteerde leugenaar. Napoleon zou ze hebben uitgesproken tijdens urenlange onderhandelingen in Dresden, waarbij hij net tevergeefs de Frans-Oostenrijkse alliantie probeerde te bewaren.’
Maar er vielen veel doden in de Napoleontische oorlogen: 3,2 miljoen, schat men.
‘Het verlies aan mensenlevens was catastrofaal. Toch genoot hij een enorme populariteit onder zijn troepen. Vergeet niet dat hij als gewone jongeman uit Corsica in razendsnel tempo kon opklimmen tot de top van de macht. Napoleon bleef altijd erg begaan met het lot van zijn soldaten. Hij kon ze motiveren om hem achterna te gaan door de woestijn van Egypte of de sneeuw van Rusland. Die populariteit verklaart ook waarom hij zo snel na zijn terugkeer uit Elba 250.000 soldaten rond zich kon verzamelen. Zijn leiderschap is nog zelden geëvenaard.’
DS, 18-06-2015 (Lieven Sioen)